Satranç ve dama kuralları: taşlar, rok, zorunlu alma ve ilk hamle hataları
Satranç, 8x8 kareli tahtada iki kişinin 16'şar taşla oynadığı bir oyundur ve tek bir amacı vardır: rakip şahı kaçacak kare bırakmadan tehdit etmek, yani mat etmek. Taş toplamak ya da puan almak hedef değil, sadece mata giden yolda işine yarar. Beyaz ilk hamleyi yapar, sonra sırayla birer hamle oynanır. Dama ise aynı büyüklükteki tahtada oynanan, daha az kurallı bir akrabasıdır: amaç rakibin bütün taşlarını almak ya da onu hamle yapamaz hâle getirmektir. Aşağıda önce satrancın, sonra damanın kurallarını sırayla anlatıyoruz; en sonda da yeni başlayanların ilk hamlelerde düştüğü tuzaklar var.
Tahtanın kurulumu
Tahtayı, sağ alt köşedeki kare beyaz olacak şekilde önüne koy. İkinci sıraya sekiz piyon dizilir. Birinci sırada köşelerde kaleler, onların yanında atlar, sonra filler durur. Ortada kalan iki kareye vezir ve şah geçer. Akılda tutmanın kolay yolu şu: vezir kendi rengindeki kareye oturur. Beyaz vezir beyaz kareye, siyah vezir siyah kareye. Siyah taşlar karşı tarafta aynı düzenle, ayna gibi dizilir.
Satranç taşları nasıl hareket eder?
- Şah: Her yöne yalnızca bir kare gider. Tehdit altındaki bir kareye asla giremez.
- Vezir: Düz ve çapraz, istediği kadar kare gider. Tahtadaki en güçlü taştır.
- Kale: Yalnızca düz gider; ileri, geri, sağa, sola istediği kadar.
- Fil: Yalnızca çapraz gider. Bu yüzden oyun boyunca hep aynı renk karede kalır.
- At: L harfi çizer; iki kare düz, sonra bir kare yana. Diğer taşların üstünden atlayabilen tek taştır.
- Piyon: Bir kare ileri gider, ilk hamlesinde istersen iki kare. Geri dönemez ve düz ilerlediği hâlde taşı çapraz alır.
Taş almak için hedef kareye gidersin; rakibin taşı tahtadan kalkar, seninki onun yerine geçer. Kendi taşının üstüne ya da içinden geçemezsin (at hariç). Yeni başlayan biri için en kafa karıştırıcı taş piyondur: önü doluysa ilerleyemez, ama çaprazında rakip taş varsa onu alabilir.
Özel kurallar: rok, geçerken alma ve terfi
Rok
Rok, şah ile kalenin aynı hamlede yer değiştirdiği tek hamledir. Şah kaleye doğru iki kare gider, kale de şahın üstünden atlayıp hemen yanına geçer. Kısa rok şah tarafındaki kaleyle, uzun rok vezir tarafındaki kaleyle yapılır. Rok için dört şart gerekir: şah da o kale de daha önce hiç oynamamış olmalı, aralarında taş olmamalı, şah o anda şahta olmamalı ve şahın geçeceği ya da ineceği kare tehdit altında olmamalı. Rok, şahı köşeye saklarken kaleyi de oyuna sokar; ilk on hamle içinde atmak iyi bir alışkanlıktır.
Geçerken alma
Rakibin piyonu ilk hamlesinde iki kare ilerleyip senin piyonunun hemen yanına gelirse, sanki bir kare ilerlemiş gibi onu çapraz alabilirsin. Bu hakkı yalnızca hemen sonraki hamlede kullanabilirsin; bir hamle beklersen hak düşer. Kuralı bilmeyen oyuncular bunu çoğu zaman hata sanır, ama resmi bir kuraldır.
Piyon terfisi
Son sıraya ulaşan piyon vezir, kale, fil ya da attan birine dönüşür. Neredeyse her zaman vezir seçilir. Tahtada zaten bir vezirin olsa bile ikinci bir vezir alabilirsin.
Şah, mat ve pat
Şahın tehdit altındaysa buna şah denir ve bir sonraki hamlende bu tehdidi kaldırmak zorundasın: şahı kaçırırsın, araya taş koyarsın ya da tehdit eden taşı alırsın. Bu üçünden hiçbiri mümkün değilse mat olmuşsundur ve oyun biter. Pat ise farklıdır: sıra sendedir, şahın tehdit altında değildir ama yapabileceğin tek bir kurallara uygun hamle yoktur. Pat beraberliktir. Çok önde olan oyuncunun rakibini yanlışlıkla pata düşürüp galibiyeti beraberliğe çevirmesi, yeni başlayanlarda sık görülen bir kazadır.
Dama kuralları: iki farklı dama var
Türkiye'de dama denince çoğu kişinin aklına düz dama gelir. Bu oyunda taşlar kareler üzerinde düz hareket eder: ileri ya da yana bir kare. Her oyuncunun 16 taşı vardır ve ikinci ile üçüncü sıraya dizilir. Taş geri gidemez. Rakip taşın hemen önündeki ya da yanındaki kare boşsa üstünden atlayıp onu alırsın. Son sıraya ulaşan taş dama olur ve kale gibi düz bir hat boyunca istediği kadar gidebilir.
Dünyada daha yaygın olan tür ise çapraz damadır. Taşlar yalnızca koyu karelerde, çapraz ilerler; İngiliz sürümünde 8x8 tahtada 12'şer taş, uluslararası sürümde 10x10 tahtada 20'şer taş kullanılır. Sitemizdeki Dama Efsanesi bu çapraz aileden: taşlar çaprazlama ileri gider, karşı kenara ulaşan taş dama olup geriye de hareket edebilir ve hangi kural varyantıyla oynayacağını ayarlardan seçersin.
Zorunlu alma kuralı
Damanın satrançtan en büyük farkı budur: alabileceğin bir taş varsa almak zorundasın. Düz damada birden fazla alma yolu varsa en çok taş alan yolu seçmen beklenir. Bazı masalarda zorunlu almayı unutan oyuncunun taşı ceza olarak alınır; buna üflemek denir, ama bu yöresel bir alışkanlıktır, resmi kural değildir. Zorunlu alma, damayı bir tuzak oyununa çevirir. Rakibine bilerek bir taş verirsin, o almak zorunda kalır ve karşılığında sen art arda iki üç taşını birden alırsın. Dama Efsanesi'nde zorunlu alma açıkken rakibine çoklu atlama hattı bırakmamaya dikkat et.
Örnek: dört hamlede biten oyun
Satranca yeni başlayanların en çok yediği mat, dört hamlede gelen çoban matıdır. Beyaz piyonunu e4'e sürer, fili c4'e çıkarır ve veziri h5'e getirir. Siyah bu sırada savunmasız oynarsa beyaz vezir f7'deki piyonu alır ve fil desteğiyle mat eder. f7 karesi başlangıçta yalnızca şah tarafından korunduğu için zayıftır. Savunması basittir: vezir h5'e geldiğinde g6 ile ona saldır ya da veziri e7'ye çekip f7'yi koru. Veziri kovalamak için atı f6'ya çıkarmak ise tam da matı veren hatadır. Bu örneği bir kez kendin tahtada dene; Usta Satranç aynı cihazda iki kişilik modla bunu kolayca kurmana izin verir.
İlk 10 hamlede yapılan hatalar
- Veziri erken çıkarmak: Rakip atlar ve filler onu kovalarken her kaçış sana bir hamle kaybettirir.
- Aynı taşı üst üste oynamak: Açılışta her taşın bir kez çıkıp yerine oturması, tek taşla dolaşmaktan iyidir.
- Kenar piyonlarıyla başlamak: a ve h piyonlarını ilerletmek merkezi rakibe bırakır.
- Roku geciktirmek: Ortada kalan şah, açılan hatlardan kolayca saldırı yer.
- Taşı korumasız bırakmak: Her hamleden sonra rakibin neyi alabileceğine bir kez bak.
- Damada arka sırayı boşaltmak: Arka sıradaki taşlar, rakibin dama çıkarmasını engelleyen son duvardır.
- Damada tek taşla koşmak: Arkası desteklenmeyen taş, rakibin kolay lokması olur.
Hangi oyunla pratik yapmalı?
Kuralları öğrenmenin en hızlı yolu, taşa dokunduğunda gidebileceği yerlerin gösterildiği bir oyunla başlamaktır. Satranç 3D tam olarak bunu yapar: taşı seçtiğinde oynanabilir kareler işaretlenir, rok ve terfi gibi bütün klasik kurallar geçerlidir ve yapay rakibe karşı tek başına oynanır.
Taşların hareketini oturttuktan sonra Usta Satranç'a geç. Üç zorluk seviyesinden en kolayıyla başla, bilgisayarı birkaç kez yendikten sonra bir üst seviyeye çık. Arkadaşınla aynı ekranda sırayla oynayabildiğin için yukarıdaki çoban matını ve rok şartlarını birlikte denemek için de uygun. Telefonda taşa ve kareye dokunarak oynanıyor.
Dama için Dama Efsanesi iyi bir başlangıç. Kural varyantını ayarlardan seçiyorsun ve seçtiğin varyant alma kuralının ne kadar katı olacağını belirliyor; böylece aynı açılışı farklı kurallarla deneyip farkı kendin görebilirsin. Bilgisayara ya da yanındaki arkadaşına karşı oynanıyor.
Kafan kurallardan yorulursa Vuruşmalı Dama güzel bir mola olur. Burada kareli ilerleme yoktur; pulunu geri çekip nişan alır, rakibin pullarını tahta dışına savurursun. Kurallı damaya pratik değildir ama taşları toplu tutma fikrini eğlenceli yoldan hatırlatır.
Satranç ve dama dışındaki tahta oyunlarını arıyorsan tahta ve kart oyunları rehberimize göz at; sırayla oynanan, düşünerek ilerleyen oyunlar için strateji oyunları rehberi de işine yarar. Bütün listeye tahta oyunları sayfasından ulaşabilirsin.
Sık sorulan sorular
Satrançta ilk kim başlar?
Her zaman beyaz başlar. Kimin beyaz olacağı genellikle kurayla belirlenir; bir elinde beyaz, bir elinde siyah piyon saklanır ve rakip bir el seçer.
Şah hiç alınır mı?
Hayır. Şah tahtadan alınmaz; oyun, şahın kaçamayacağı hâle geldiği anda, yani matta biter. Kendi şahını tehdit altında bırakan bir hamle zaten kurallara aykırıdır, bu yüzden şah hiçbir zaman gerçekten yenmez.
Damada geri gitmek serbest mi?
Normal taş geri gidemez. Düz damada da çapraz damada da bu hak ancak taş son sıraya ulaşıp dama olduktan sonra gelir. Uluslararası çapraz damada normal taşların geriye doğru taş alabildiğini unutma.
Satranç mı dama mı önce öğrenilmeli?
Dama daha az kurala sahip olduğu için birkaç dakikada öğrenilir. Satrançta altı ayrı taşın hareketi ve özel kurallar vardır. Çocuğa ya da hiç tahta oyunu oynamamış birine önce damayı, sonra satrancı göstermek çoğu zaman daha kolaydır.